[Terug naar hoofdpagina] [Contactgegevens]

ZEGEPRAAL DER GEWETENLOZEN

Het gebeurt niet gauw dat een wetenschappelijk symposium onder zo’n uitdagende titel plaats vindt, en toch was dat onlangs op de Universiteit van Tilburg het geval. Naar aanleiding van het verschijnen van twee boeken werd daar de verhouding van marktwerking en solidariteit besproken. De inleidingen (onder anderen van aartsbisschop Mgr. G. de Korte, oud-minister van financiën Onno Ruding en René Paas, voorzitter van het CNV) gingen alle de volgende richting uit: de economie van de vrije markt hoeft niet tegengesteld te zijn aan het principe en de praktijk van solidariteit, maar er ligt wel een grote maatschappelijke klus te wachten. Er is momenteel wel degelijk een gevaar van (verder) gewetenloos kapitalisme. De krachten van het tegenwicht moeten zich veel sterker laten zien.

Het eerste boek is een indrukwekkend werk: Compendium van de sociale leer van de Kerk. Daarin staan systematisch uiteengezet de opvattingen van de katholieke kerk over de mensenrechten, het gezin, de arbeid, het economisch leven, de politieke gemeenschap, de bescherming van het milieu en het bevorderen van de vrede. Voor wie denkt hier een verouderd katholiek propagandaverhaal te vinden, vergist zich. Illustratief is de mening van de voorzitter van het CNV (Paas) die betoogde dat de sociale encyclieken van de Kerk een grote inspiratie bleken voor de protestantse meedenkers in het CNV. Het betreft dan bijvoorbeeld Rerum Novarim 1891, Quadragesimo Anno 1931, Populorum Progressio 1967, Centissimus Annus 1991 (over een balans tussen marktwerking en solidariteit). Er was echter ook stevige kritiek op het compendium. Een van kritiekpunten was bijvoorbeeld dat in de tekst sterk de opvattingen van paus Johannes Paulus 2 doorklinken. Deze Paus durfde te mikken op het belang van persoonlijke overtuiging en durf. Hij veronachtzaamde eigenlijk enigszins de betekenis van organisaties en strukturen die individuele mensen kunnen en moeten ondersteunen. Tegen de achtergrond van zijn ervaringen met het communisme nogal begrijpelijk.

Het tweede boek Marktwerking versus solidariteit was ook stevige kost maar toch praktischer van aard. Ik noem de teksten die stuk voor stuk een grote actualiteit laten zien: Moraliteit en marktwerking (Coen Teulings), Marktwerking en solidariteit in reïntegratie van bijstandscliënten (Nicolette van Gestel en Lenie Scholten), De betekenis van solidariteit in de gezondheidszorg (Martin Buijsen), Toekomst voor de Talpa’s. Over de markt als gouden kooi en andere ontwikkelingen in het hedendaags medialandschap (Simone de Wit, Ton Verlind en Wim van de Donk), Marktwerking en solidariteit in de Volkshuisvesting ((Arnold Godfroij), Onderwijs: over subsidiariteit, coöperaties en de positie van ouders (Frank van de Heuvel) en Marktwerking en solidariteit in de dienstverlening (Richard Steenvoorde). Kijkt men dwars door deze levensterreinen heen dan wordt een centraal thema zichtbaar: het vroegere verschil (dus niet alleen een onderscheid) tussen organisaties met een publieke taak (maatschappelijke ondernemingen) en commerciële ondernemingen is vervaagd. We hebben te maken met organisaties die een verward beeld tonen: gaat het om verlening van noodzakelijke taken en diensten of gaat het om commercie? Ziekenhuizen zijn openbare maatschappelijke voorzieningen, maar gaan (zeker ten dele) in de richting van commerciële onderneming. Waarom zijn patiënten cliënten geworden? Wat goede gezondheidszorg betreft werd nogal duidelijk gewezen naar onze buurlanden: België, Frankrijk en Duitsland. Wat te denken van de energieleveranciers, de spoorwegen en de posterijen? De toppen van deze ondernemingen schrikken niet erg van riante zelfbeloningen, aangevuld met zelf bedachte bonussen. Erg actueel is de kwestie van de woningbouwcorporaties van wie Ruding zei dat deze organisaties het zicht op hun oorspronkelijke doelen kennelijk kwijt raken. Godfroij gaf aan dat het vermogen van deze corporaties (37% van het woningenbestand met een gezamenlijk WOZ-waarde van 400 miljard euro) een rendement oplevert dat maar voor een zeer gering gedeelte gaat naar een sociaal-wenselijke woningmarkt. Deze markt is geblokkeerd, erger nog: de woningmarkt maakt mensen economisch afhankelijk. Ook het openbaar bestuur gedraagt zich ook steeds meer als commerciële onderneming. Is Nederland een BV? Zijn gemeenten bedrijven aan het worden met klanten (voorheen: burgers)? Worden ook scholen geleidelijkaan kinderopvangbedrijven met een aantal educatieprogramma’s? Zijn ouders klanten van de school of zijn het medeverantwoordelijke partners? Kortom: er ligt een hevige problematiek op tafel die steeds meer impact lijkt te krijgen. Tijd voor bezinning.

Ruding schetste een opmerkelijk voorbeeld van de problematiek van marktwerking en solidariteit. De globalisering dringt wel degelijk armoede in de wereld terug (denk maar aan de opgekomen economieën van Brazilië, India en China), langzaam en zeker niet goed genoeg voor de gehele bevolking, maar de tendens is er en toch wordt de afstand tussen rijk en arm steeds groter. De arme bevolking die vroeger nog op een traditionele manier in haar onderhoud kon voorzien, krijgt daar nu niet meer de kans voor. Mgr. De Korte schetste overigens duidelijk de armoede in ons land: 660.000 gezinnen op en onder de (?) armoedegrens. Hij besteedde ook de nodige aandacht aan de werk- en consumptiedwang van velen die boven die grens leven. Paas benadrukte dat juist onbegrensde en ontembare hebzucht van de managers-klasse de positieve mogelijkheden van de vrije markt bedreigt. Het CNV kiest voor een sociale martkeconomie.

Dit symposium riep op (weliswaar ingetogen) tot alle hens aan dek, alle handen aan de ploeg en linkerhanden die weten wat rechterhanden doen. Alle aandacht voor de identiteit van het algemeen belang (nu teveel een nietszeggende slogan), voor de kracht van het persoonlijke denken en van sterke maatschappelijke organisaties, voor de eenheid van people – profit -planet, en voor de volgorde van het rijtje van de drie fundamentele waarden: waarheid – vrijheid- rechtvaardigheid. Er is een nieuwe bodem gelegd onder een hopelijk duurzame maatschappelijke discussie.