[Terug naar hoofdpagina] [Contactgegevens]

Tilburg in het eerste millennium?

A.C. Maas (Leende)

Was er al een plaats of nederzetting Tilburg voor het jaar 1000? Deze vraag is weer actueel door het verschijnen van enkele belangrijke boeken over de geschiedenis van Tilburg. De schrijvers van het kloeke boek Tilburg. Stad met een levend verleden lijken een bevestigend antwoord te willen geven. De wens lijkt echter ook nu de vader van de gedachte. Er is een stevige kans dat Tilburg in het eerste millennium een mythe is. Laten we een stuk (verondersteld) levend verleden van Tilburg eens volgen. En uitkomen bij een interessante vergissing.

Burgemeester Johan Stekelenburg stelt in zijn Voorwoord dat in het verleden veel verklaringen voor het heden biedt , en dat is minimaal een aansporing om dat verleden dan ook objectief te onderzoeken. Maar dat valt voor het eerste millennium niet mee. Dat laten de auteurs van het boek in de inleiding en verantwoording duidelijk merken. Het is namelijk niet gelukt -zeggen ze- om de vondsten die gedaan zijn, met voldoende zekerheid in relatie te brengen tot de geschreven bronnen uit de Middeleeuwen. (En met de vondsten die niet gedaan zijn zal dat zeker niet lukken.) "De oudste geschreven bron dateert van 709", wordt beweerd. Nauwkeurig gesteld gaat het om het volgende: er is een tekst van rond 1200 (misschien een kopie van een oudere tekst maar dat weten we niet) waarin gezegd wordt dat er in een zekere plaats Tilliburgis een bepaalde overeenkomst gesloten werd. De bron dateert dus niet van 709 maar is 5 eeuwen jonger. Over ons Tilburg weten wij voor 1150 niets, noch via oude teksten noch archeologische vondsten. Nico Arts brengt in het hoofdstuk over archeologische vondsten vooral een overzicht van de archeologie in de regio en de provincie en hij brengt geen enkele aanwijzing dat Tilburg voor het jaar 1000 een woonplaats was.

Leo Adriaenssen gaat er in zijn bijdragen zonder meer vanuit dat het genoemde Tilliburgis inderdaad Tilburg is. Veel voorzichtiger en terughoudender stelt Lauran Toorians zich op die zijn hoofdstuk als volgt begint: " De manier waarop Tilburg de geschreven geschiedenis binnenkomt, lijkt op een soort hink-stap-sprong. Het begint met een oorkonde die in 709 werd opgesteld "in de Tilburgen". Daarna volgt een lange sprong van enkele eeuwen waarin het opnieuw volkomen stil is, om vervolgens hinkelend de dertiende eeuw te bereiken. Pas dan worden de bronnen talrijker en kunnen we gaan proberen de geschiedenis stap voor stap te volgen". Of die oorkonde inderdaad uit 709 stamt, is een kwestie van goed geloof, en interessant is dat Tilliburgis vertaald wordt met de woorden "de Tilburgen".

Die vertaling suggereert dan er minsten twee Tilburgen gelegen moeten hebben rond 700, en dat lijkt wat al te fantasierijk; er is immers totaal niets gevonden van enigerlei woonplaats in die periode.

De vertaling van Tilliburgis in "de Tilburgen" kan de bron zijn van een mythe. In de twaalfde eeuw zijn er namelijk twee namen in de teksten te vinden: Oost-Tilburg en West- Tilburg. Toorians zegt hierover terecht dat er vaak een verband is gezocht met "de latere tweedeling tussen Oost-Tilburg/Oisterwijk en West-Tilburg/Tilburg". Inderdaad: een latere tweedeling. Het Tilliburgis dat op een situatie rond 700 zou slaan heeft waarschijnlijk niets te maken met de situatie rond 1200. Daar komt nog het volgende bij. Er is wel overeenstemming over de gedachte dat het begin van Tilburg richting Oisterwijk ligt: het zogenaamde "Oost-Tilburg". Raar is wel dat mensen die zich ergens vestigen meteen zouden gaan denken en praten in termen van de windstreken. Waarschijnlijk is het zo ook niet gegaan.

De eerste vestigingsplaats is niet Oost- Tilburg geweest maar Oostilburg ( de burg van Oostil of Otsil) en deze burg is waarschijnlijk rond het jaar 1000 nabij het huidige Oisterwijk (mogelijk ten westen van het Kerkeind) aangelegd. Veel kans dat het "Westbrabantse" Vikingen waren of afstammelingen daarvan. Er is het voornemen bij de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek om een opgraving te doen zodra dat mogelijk of nodig is. De naam Oostilburg werd na enige tijd op gevat als Oost-Tilburg en toen was de naam van de parochie een eind naar het westen (West- Tilburg) ook voor de hand liggend en begrijpelijk. Deze interpretatie lijkt veel logischer.

Praten over de Tilburgen kan eigenlijk pas ver na het jaar 1000. Stel nu dat de vertaling van Tilliburgis in "de Tilburgen" toch juist is, dan toont dat niet aan dat er voor het jaar 1000 al twee Tilburgen (Tilliburgis) waren, maar het toont wel aan dat de schrijver van de tekst rond 1200 wist dat er twee parochies waren met de namen Oost-Tilburg en West-Tilburg (Westtillborch in 1232) en toen de naam "Tilliburgis anno 709" op deze namen toepaste. Hij paste zich aan de hem bekende geografische situatie aan. Waar het echte Tilliburgis rond 700 gelegen heeft, weten we niet. Er zijn in Noordwest- Frankrijk en Zuidwest-België enige toponiemen die daarvoor in aanmerking kunnen komen, onder meer een nederzetting Tilleborg die nabij Kortrijk heeft gelegen.

Toorians denkt dat het woorddeel "tilli" van Frankische oorsprong is en dat het "nieuw gewonnen land, ontginning" betekent; een andere veronderstelling dat het woord voortkomt uit de taal van de zeevolkeren en dat het slaat op wonen en verblijven (vergelijk duivetil), en dan betekent Tilburg gewoon "woonburg". Met de discussie over de namen Oost-Tilburg en West-Tilburg hangt ook meteen samen onderzoek naar de namen Oostelbeeers en Westelbeers. De naam Oisterwijk roept ook andere namen op. Het staat vast dat er een Westerwijk (Westrik) was (Hilvarenbeek) en een Sondervick (= Zuiderwijk= Veldhoven) maar onder meer de Oirschotse kerkhistoricus J. Lijten betoogde herhaaldelijk dat deze laatste twee namen begrepen moeten worden vanuit Oirschot. Blijven we dus mooi zitten met de naam Oisterwijk en Noorderwijk kunnen we niet vinden, als het al bestaan zou hebben. De discussie gaat nog lang voort.

Literatuur

1. C. Gorisse (red.), Tilburg. Stad met een levend verleden, Tilburg 2001
2. M. van Asseldonk, De Meierij van 'd-Hertogenbosch. De evolutie van plaatselijk bestuur, bestuurlijke indeling en dorpsgrenzen, circa 1200 - 1282, Tilburg 2002
3. M. van Asseldonk, Tilburg en de stichting van de nieuwe stad Oisterwijk, De Kleine Meijerij, 2002, nr. 2
4. Tijdschrift SEMafoor, Hof 6 4854 AZ Bavel
5. A. Laarhoven, Bijdrage tot de vroegste geschiedenis van Stad en Land van Breda en omgeving, Helmond 1988
6. A. Laarhoven, Het ontstaan van de Enighe van Oisterwijk, Hlemond 1995
7. A. Laarhoven, Lotharike in de vroege Middeleeuwen, periode 600- 1250, Helmond 1997
8. A. Delahaye, De ware kijk op…, deel II, Bavel 1999